Το άγνωστο μυστικό του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που κρύβεται σε παραλία της Εύβοιας!

Οι μεγάλες μεταλλικές δέστρες που βρίσκονται στην παραλία της Παναγίας, στον Αλμυροπόταμο, αποτελούν τα απομεινάρια μιας σημαντικής εγκατάστασης του Πολεμικού Ναυτικού, η οποία δημιουργήθηκε λίγο πριν από την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, με στόχο την προστασία του Νοτίου Ευβοϊκού από εχθρικά υποβρύχια.

Πίσω από τις ογκώδεις κατασκευές από οπλισμένο σκυρόδεμα κρύβεται μια λιγότερο γνωστή ιστορία της ελληνικής ναυτικής άμυνας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η στρατηγική σημασία του Ευβοϊκού το 1940

Τους μήνες που προηγήθηκαν της 28ης Οκτωβρίου 1940, η Ελλάδα προετοιμαζόταν για το ενδεχόμενο πολεμικής σύγκρουσης, με την προστασία των θαλάσσιων συγκοινωνιών να αποτελεί βασική προτεραιότητα του Πολεμικού Ναυτικού.

Ο Ευβοϊκός είχε ιδιαίτερη στρατηγική αξία, καθώς αποτελούσε μια σημαντική θαλάσσια διαδρομή για τη μετακίνηση πλοίων ανάμεσα στη νότια και τη βόρεια Ελλάδα. Μέσω αυτής της οδού μπορούσαν να αποφεύγονται οι περισσότερο εκτεθειμένες θαλάσσιες περιοχές του Καφηρέα και του Βορείου Αιγαίου.

Στις ανοιχτές θάλασσες υπήρχε, παράλληλα, ο κίνδυνος επιθέσεων από ιταλικά υποβρύχια, τα οποία μπορούσαν να επιχειρούν από τα Δωδεκάνησα, που εκείνη την περίοδο βρίσκονταν υπό ιταλική κατοχή.

Για την ενίσχυση της άμυνας σχεδιάστηκε ένα σύνολο εγκαταστάσεων, το οποίο περιλάμβανε αμυντικά ναρκοπέδια και ανθυποβρυχιακά φράγματα. Ανάμεσά τους ήταν και εκείνο του Νοτίου Ευβοϊκού, στην περιοχή της Καβαλλιανής, απέναντι από τον Αλμυροπόταμο.

Η έλλειψη αγκυρίων και η ελληνική τεχνική λύση

Στα τέλη Απριλίου του 1940, οι τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Ναυτικών βρέθηκαν αντιμέτωπες με ένα σημαντικό πρόβλημα: τα διαθέσιμα αγκύρια δεν επαρκούσαν για τη στερέωση του ανθυποβρυχιακού φράγματος.

Η εξασφάλιση του απαραίτητου εξοπλισμού από τη Μεγάλη Βρετανία είχε καταστεί ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς η χώρα βρισκόταν ήδη σε πολεμική σύρραξη.

Το ζήτημα εξετάστηκε σε σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε στην Αμφιάλη, όπου έδρευε η Εφορεία Υφάλων Όπλων του Ναυστάθμου Σαλαμίνας. Στη συνάντηση συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο πλοίαρχος Π. Αγγελής, ο πλοίαρχος Αγ. Χατζόπουλος, ο πλωτάρχης Γ. Μπάκας και ο μηχανικός του Πολεμικού Ναυτικού Στέλιος Ναουμίδης.

Ο τελευταίος, ο οποίος ήταν διπλωματούχος πολιτικός μηχανικός του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, πρότεινε μια διαφορετική προσέγγιση: την κατασκευή αγκυρίων από οπλισμένο σκυρόδεμα στην Ελλάδα, αντί της χρήσης των συνηθισμένων μεταλλικών.

Η πρόταση εγκρίθηκε και εφαρμόστηκε αρχικά σε δοκιμαστικό επίπεδο. Στην Αμφιάλη κατασκευάστηκαν δέκα αγκύρια, τα οποία ποντίστηκαν κοντά στα Σελήνια της Σαλαμίνας.

Τα αποτελέσματα της δοκιμής ήταν θετικά. Τρία από τα αγκύρια στερεώθηκαν τόσο ισχυρά στον βυθό, ώστε δεν κατέστη δυνατή η ανέλκυσή τους. Με αυτόν τον τρόπο επιβεβαιώθηκε στην πράξη η αποτελεσματικότητα της νέας τεχνικής λύσης.

Γιατί επιλέχθηκε ο Αλμυροπόταμος

Μετά την επιτυχημένη δοκιμή, αποφασίστηκε ότι τα περίπου 50 αγκύρια που απαιτούνταν για το φράγμα του Νοτίου Ευβοϊκού θα κατασκευάζονταν κοντά στην περιοχή όπου επρόκειτο να τοποθετηθούν.

Ως κατάλληλη τοποθεσία επιλέχθηκε ο Αλμυροπόταμος, όπου οργανώθηκαν συνεργεία και άρχισαν οι εργασίες κατασκευής των αγκυρίων από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Στη συνέχεια, τα αγκύρια μεταφέρθηκαν στον προβλεπόμενο χώρο, συναρμολογήθηκαν τα επιμέρους τμήματα του φράγματος και πραγματοποιήθηκε η πόντιση του εξοπλισμού στην περιοχή της Καβαλλιανής.

Ιδιαίτερες δυσκολίες παρουσίασε η κατασκευή των δεστρών στις βραχώδεις ακτές, καθώς σε αυτές θα στερεώνονταν τα άκρα του ανθυποβρυχιακού φράγματος. Τα διαθέσιμα μηχανικά μέσα ήταν περιορισμένα και οι εργασίες έπρεπε να πραγματοποιηθούν σε σημεία με δύσκολη πρόσβαση.

Παρά τα εμπόδια, το έργο ολοκληρώθηκε με επιτυχία.

Πώς λειτουργούσε το ανθυποβρυχιακό φράγμα

Το ανθυποβρυχιακό φράγμα δεν αποτελούσε έναν συμπαγή τοίχο μέσα στη θάλασσα. Ήταν ένα οργανωμένο σύστημα πλωτών και βυθισμένων εμποδίων, στο οποίο χρησιμοποιούνταν καλώδια, αλυσίδες, δίχτυα, πλωτήρες και αγκυρώσεις, με σκοπό να εμποδίζεται η διέλευση εχθρικών υποβρυχίων.

Όπως αναφέρεται στη σχετική ιστορική έρευνα, σε περίπτωση κρίσης ένα σκάφος του Πολεμικού Ναυτικού μπορούσε να αναπτύξει το φράγμα από την ακτή του Αλμυροποτάμου προς την προβλεπόμενη αμυντική θέση, ανάμεσα στην Καβαλλιανή και την ανατολική Αττική.

Στην απέναντι πλευρά βρισκόταν το Οχυρό Νοτίου Ευβοϊκού, κοντά στην Αγία Μαρίνα Μαραθώνα. Η κατασκευή του είχε πραγματοποιηθεί κατά την περίοδο 1936-1940.

Το οχυρό διέθετε τρία πυροβόλα των 76 χιλιοστών, χώρους αποθήκευσης πυρομαχικών, χαρακώματα και βοηθητικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις.

Το ανθυποβρυχιακό φράγμα του Αλμυροποτάμου αποτελούσε, επομένως, τμήμα ενός ευρύτερου αμυντικού σχεδιασμού για την προστασία της θαλάσσιας εισόδου του Νοτίου Ευβοϊκού.

Η συνέχεια της εγκατάστασης μετά τον πόλεμο

Η παρουσία του Πολεμικού Ναυτικού στον Αλμυροπόταμο δεν περιορίστηκε στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Σύμφωνα με την έρευνα του Σπύρου Θεοδωράκη, κατά τη μεταπολεμική περίοδο τα εξαρτήματα του φράγματος συγκεντρώνονταν και αποθηκεύονταν σε έναν χώρο μέσα στον παραθαλάσσιο οικισμό, ο οποίος είχε παραχωρηθεί στο Πολεμικό Ναυτικό.

Στον χώρο υπήρχε ένας μικρός πέτρινος οικίσκος για τον φύλακα, καθώς και ένας μεγάλος, σταθερός πετρελαιοκίνητος μηχανισμός έλξης, ο οποίος χρησιμοποιούνταν για την περισυλλογή του φράγματος.

Παράλληλα, συνεργεία του Ναυστάθμου αναλάμβαναν κατά διαστήματα εργασίες συντήρησης του εξοπλισμού.

Ο ιστορικός ερευνητής καταγράφει επίσης την παρουσία μεγάλων αγκυρίων, αλυσίδων, σημαδούρων και πλωτήρων που παρέμεναν στην εγκατάσταση, μαζί με τις μεγάλες μεταλλικές δέστρες της παραλίας, οι οποίες ήταν στερεωμένες σε ογκώδεις βάσεις από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Στην έρευνά του περιλαμβάνεται και μεταπολεμική φωτογραφία του Αλμυροποτάμου. Σε αυτήν διακρίνεται μία από τις δέστρες, καθώς και η περίφραξη του χώρου όπου φυλασσόταν ο ναυτικός εξοπλισμός.

Οι δέστρες της Παναγίας διατηρούν ζωντανή την ιστορία

Οι μεγάλες κατασκευές που εξακολουθούν να υπάρχουν στην παραλία της Παναγίας συνδέονται, σύμφωνα με τα δημοσιευμένα ιστορικά στοιχεία, με την εγκατάσταση του ανθυποβρυχιακού φράγματος του Νοτίου Ευβοϊκού.

Πρόκειται για ένα κομμάτι της τοπικής ιστορίας που φέρνει τον Αλμυροπόταμο στο επίκεντρο της προετοιμασίας της Ελλάδας για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αναδεικνύει την προσπάθεια του Πολεμικού Ναυτικού να οργανώσει την άμυνα της χώρας, παρά τις ελλείψεις και τους τεχνικούς περιορισμούς της εποχής.

Οι δέστρες της παραλίας δεν είναι απλώς παλιές κατασκευές. Αποτελούν υλικά τεκμήρια μιας σημαντικής ναυτικής εγκατάστασης, η οποία αξίζει να καταγραφεί και να μελετηθεί περαιτέρω, ώστε να διασωθεί η ιστορική μνήμη της περιοχής.