Για ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, το να κοιτάμε το τηλέφωνο αμέσως μόλις ξυπνήσουμε έχει μετατραπεί σε μια αναπόφευκτη συνήθεια. Ενώ το 80% των ανθρώπων το κάνει μέσα στα πρώτα 15 λεπτά από το ξύπνημα, ένας στους τέσσερις ενήλικες το κάνει σχεδόν μέσα σε ένα λεπτό από τη στιγμή που ανοίγει τα μάτια του και, για τους Millennials και τη Γενιά Z, η αντίδραση είναι σχεδόν άμεση. Είναι λογικό, με βάση αυτή την παραδοχή, να έρχεται στο προσκήνιο ο λόγος περί εθισμού, όμως η ψυχολογία έχει κάτι παραπάνω να προσθέσει.
Απέναντι σε όσους αναζητούν το τηλέφωνο πριν ακόμη σηκωθούν από το κρεβάτι, ο λόγος περί εξάρτησης —στηριγμένος στην έλλειψη αυτοελέγχου απέναντι σε αυτή τη συνήθεια— έχει ενισχύσει την ανάγκη για ένα ψηφιακό detox. Ένα πρόγραμμα αποτοξίνωσης που στοχεύει στο να φρενάρει αυτή την ανθυγιεινή συνήθεια του πρωινού, εξαιτίας όλων όσων συνεπάγεται άμεσα ή έμμεσα η αυστηρή τήρησή της. Αν και θα ήταν παράλογο να απορριφθεί αυτή η σχέση, η νευροεπιστήμη εδώ και χρόνια προτείνει ένα πολύ ευρύτερο πλαίσιο που υπερβαίνει την έννοια του εθισμού.
Η νευροεπιστήμη του ξυπνήματος
Για να κατανοήσουμε γιατί καταφεύγουμε στο κινητό μόλις ξυπνάμε, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε πώς λειτουργεί ο εγκέφαλός μας εκείνη τη στιγμή. Η πρώτη στάση σε αυτό το σύντομο μάθημα μας οδηγεί στο CAR, τα αρχικά της αγγλικής ονομασίας για την απόκριση κορτιζόλης κατά το ξύπνημα. Η ορμόνη αυτή, γνωστή συνήθως ως «ορμόνη του στρες», προορίζεται να αυξήσει κατά 38% έως 75% ό,τι χρειάζεται το σώμα για να ενεργοποιηθεί στα πρώτα λεπτά μετά το ξύπνημα. Πρόκειται για μια σχεδόν άμεση πηγή ενέργειας που δρα επίσης και στον εγκέφαλο.
Το ότι θα χρειαστούμε γλυκόζη για να κινήσουμε τους μύες μετά από 8 ώρες ακινησίας είναι λογικό, αλλά αυτό που κάνουμε ταυτόχρονα είναι να προετοιμάζουμε το σώμα για έναν πιθανό κίνδυνο. Πρόκειται για ένα σύστημα δεμένο με την εξέλιξη, που μας έφερε ως εδώ και που, πριν από χιλιάδες χρόνια, άρχισε να μας προετοιμάζει να τραπούμε σε φυγή αν, ανοίγοντας τα μάτια μας, συναντούσαμε μια απειλή. Πέρα από αυτή την πλήρως κατανοητή διαδικασία, πρόκειται καθαρά για εξελικτική επιβίωση.
Ωστόσο, η ψυχολογία υποστηρίζει ότι αυτή η διαδικασία δεν περιορίζεται εκεί, αλλά συνοδεύεται από μία άλλη εξίσου σημαντική. Για να αντιμετωπίσουμε έναν πιθανό κίνδυνο, πρέπει πρώτα να τον αναγνωρίσουμε. Εδώ μπαίνει σε λειτουργία το αντανακλαστικό προσανατολισμού, οι νευρωνικοί μηχανισμοί που ενεργοποιούνται μετά από μια ξαφνική αλλαγή και μας ωθούν να αξιολογήσουμε την κατάσταση: τι υπάρχει γύρω μας και αν όντως βρισκόμαστε μπροστά σε κίνδυνο.
Περάσαμε πάρα πολλά χρόνια σε σπηλιές χωρίς πόρτες για να έχει εξαφανιστεί αυτό το αντανακλαστικό. Έτσι, παρόλο που δεν αντιμετωπίζουμε πλέον τους ίδιους κινδύνους, ο εγκέφαλός μας καλύπτει αυτά τα κενά με ό,τι θεωρεί πιο σημαντικό για την επιβίωσή μας.
Αναζητά πλέον απαντήσεις σε ερωτήματα όπως: πού βρίσκομαι, τι μέρα είναι ή τι συνέβη ενώ κοιμόμουν και οι αισθήσεις μου ήταν ανενεργές. Το νευρολογικό σύστημα δεν έχει αλλάξει, έχει αλλάξει μόνο το περιβάλλον μέσα στο οποίο ξυπνάμε. Και ακριβώς εδώ μπαίνει στο παιχνίδι αυτή η παρεξηγημένη «εξάρτηση» από το κινητό.
Γιατί κοιτάμε το κινητό μόλις ξυπνήσουμε
Εδώ και χρόνια ακούμε ότι αν κοιτάμε το κινητό αμέσως μόλις ξυπνήσουμε είναι επειδή αναζητούμε τη ντοπαμίνη που μας κρατά εθισμένους, και ότι η ανάγκη για ψηφιακό detox είναι το κλειδί για να σπάσουμε αυτόν τον κύκλο που ενισχύει τη συνήθεια. Το πρόβλημα δεν είναι ότι αυτό δεν ισχύει, αλλά ότι συχνά χρησιμοποιούμε όσα λέει η ψυχολογία για να ενισχύσουμε τα επιχειρήματά μας χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη το σύνολο.
Αυτή η πρωινή ντοπαμίνη δεν είναι απλώς θέμα άμεσης ευχαρίστησης· είναι επίσης ένας θεμελιώδης νευροδιαβιβαστής που, πέρα από τη ρύθμιση της ευτυχίας, δρα σε πεδία όπως η μνήμη και η προσοχή. Χωρίς ντοπαμίνη δεν θα υπήρχε το αντανακλαστικό προσανατολισμού, οπότε η σχέση της με αυτή την πρωινή ανάγκη εγρήγορσης απέναντι στο περιβάλλον μας δεν είναι τυχαία· είναι η καλύτερη απόδειξη ότι το σύστημά μας λειτουργεί όπως εξελίχθηκε για να λειτουργεί.
Αντιμέτωποι με αυτές τις αιχμές κορτιζόλης και ντοπαμίνης που συνδέονται με τον προσανατολισμό, μπορούμε να μιλήσουμε για εθισμό όταν βάζουμε το κινητό στην εξίσωση, αλλά θα έπρεπε επίσης να συμπεριλάβουμε και την ανάγκη του σώματος να προετοιμαστεί απέναντι σε οποιονδήποτε κίνδυνο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, με την υποστήριξη της ψυχολογίας, υπάρχει μια λογική πίσω από την ανάγκη να ξυπνάμε θέλοντας να μάθουμε αν υπάρχει κάτι επείγον, αν έχει φτάσει κάποιο μήνυμα που θέτει πρόβλημα ή τι συνέβη στον κόσμο όσο κοιμόμασταν.
Το να μιλάμε για αυτές τις αποχρώσεις, που είναι σημαντικές για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί πραγματικά ο εγκέφαλός μας όταν έρχεται αντιμέτωπος με την τεχνολογία, δεν σημαίνει ότι υπερασπιζόμαστε τη χρήση του κινητού χωρίς όρους. Παραμένει αλήθεια ότι το περιεχόμενο που καταναλώνουμε σε αυτά τα πρώτα λεπτά επηρεάζει άμεσα τη διάθεσή μας για το υπόλοιπο της ημέρας, γι’ αυτό είναι απαραίτητο να χαραχτεί μια σαφής γραμμή ανάμεσα στον εξελικτικό πρωινό προσανατολισμό και την καθαρή συνήθεια.
Το ουσιαστικό, αυτό που συνεπάγεται τον διαχωρισμό αυτών των δύο εννοιών σε περιπτώσεις τόσο χαρακτηριστικές όπως εκείνη που είδαμε στην αρχή για τον εθισμό στο κινητό των Millennials και της Γενιάς Z, είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι να κοιτάς το κινητό μόλις ξυπνήσεις, αλλά τι βρίσκεις σε αυτό όταν το κάνεις.
Διαβάστε όλες τις ειδήσεις για την Εύβοια
Διαβάστε όλες τις τελευταίες ειδήσεις για την Ελλάδα και τον Κόσμο στο evima.gr