Νικήστε τη νόσο Αλτσχάιμερ: Το βότανο που συνδέεται με καλύτερη μνήμη και λιγότερο άγχος

Το δεντρολίβανο, γνωστό επιστημονικά ως Rosmarinus officinalis, είναι από εκείνα τα φυτά που κουβαλούν μαζί τους μια μακρά πολιτισμική μνήμη. Στη Μεσόγειο, απ’ όπου κατάγεται, δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένα αρωματικό για το φαγητό. Από την αρχαιότητα συνδέθηκε με τη μνήμη, τη διαύγεια και την πνευματική εγρήγορση, ενώ σήμερα η σύγχρονη επιστήμη αρχίζει να φωτίζει γιατί αυτή η φήμη δεν ήταν απλώς συμβολική.

Σύμφωνα με έρευνες που συνοψίζει η Dipa Kamdar, ανώτερη λέκτορας Φαρμακευτικής Πρακτικής στο Kingston University, το δεντρολίβανο φαίνεται να συνδυάζει νευροπροστατευτικές, αγχολυτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες, με ενδείξεις που φτάνουν μέχρι και την πιθανή προστασία από τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Η σύνδεση του δεντρολίβανου με τη μνήμη έχει βαθιές ρίζες

Η σύνδεση του δεντρολίβανου με τη μνήμη έχει βαθιές ρίζες. Στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, μαθητές και λόγιοι φορούσαν στεφάνια από δεντρολίβανο πιστεύοντας ότι ενισχύει τη συγκέντρωση και την ανάκληση πληροφοριών. Για αιώνες αυτό θεωρούνταν περισσότερο τελετουργία παρά βιολογικός μηχανισμός. Ωστόσο, σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι ακόμη και η απλή εισπνοή του αρώματός του μπορεί να βελτιώσει την απόδοση σε τεστ μνήμης, σε σύγκριση με ουδέτερα περιβάλλοντα χωρίς οσφρητικά ερεθίσματα. Το εύρημα αυτό επανέφερε στο προσκήνιο την ιδέα ότι το φυτό δρα άμεσα στον εγκέφαλο και όχι μόνο έμμεσα μέσω γενικής χαλάρωσης.

Ο τρόπος με τον οποίο το δεντρολίβανο επηρεάζει τη νοητική λειτουργία φαίνεται να είναι πολυπαραγοντικός. Αρχικά, έχει αποδειχθεί ότι διεγείρει την κυκλοφορία του αίματος, συμπεριλαμβανομένης της εγκεφαλικής αιμάτωσης. Περισσότερο οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά στον εγκέφαλο μεταφράζονται συχνά σε μεγαλύτερη διαύγεια και ταχύτερη επεξεργασία πληροφοριών. Παράλληλα, το άρωμά του φαίνεται να έχει ήπια αγχολυτική δράση, μειώνοντας τα επίπεδα άγχους και βελτιώνοντας την ποιότητα του ύπνου. Και μόνο αυτό, έμμεσα, μπορεί να ενισχύσει τη μνήμη, καθώς η χρόνια ένταση και η έλλειψη ύπνου είναι γνωστοί εχθροί της γνωστικής απόδοσης.

Σε πιο μοριακό επίπεδο, το δεντρολίβανο περιέχει ενώσεις που αλληλεπιδρούν με τους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου. Μία από τις πιο μελετημένες είναι η 1,8-κινεόλη, η οποία φαίνεται να αναστέλλει τη διάσπαση της ακετυλοχολίνης – ενός νευροδιαβιβαστή κρίσιμου για τη μάθηση και τη μνήμη. Η ακετυλοχολίνη μειώνεται φυσιολογικά με την ηλικία και σε μεγαλύτερο βαθμό σε νευροεκφυλιστικές καταστάσεις. Η διατήρησή της σε υψηλότερα επίπεδα θεωρείται βασικός στόχος πολλών φαρμάκων για τη γνωστική ενίσχυση, γεγονός που καθιστά το δεντρολίβανο ιδιαίτερα ενδιαφέρον ως φυσικό σύμμαχο.

Εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος των αντιοξειδωτικών. Το δεντρολίβανο είναι πλούσιο σε φυτοχημικά που εξουδετερώνουν το οξειδωτικό στρες, έναν από τους βασικούς μηχανισμούς που συμβάλλουν στη γήρανση του εγκεφάλου και στην έκπτωση των γνωστικών λειτουργιών. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζει το καρνοσικό οξύ, μια ισχυρή αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδης ουσία που φαίνεται να προστατεύει τα εγκεφαλικά κύτταρα από βλάβες σχετιζόμενες με τη νευροεκφύλιση. Η σημασία του καρνοσικού οξέος ενισχύθηκε περαιτέρω το 2025, όταν ερευνητές ανέπτυξαν μια σταθερή μορφή του, γνωστή ως diAcCA.

Το δεντρολίβανο από την αρχαιότητα συνδέθηκε με τη μνήμη, τη διαύγεια και την πνευματική εγρήγορση, ενώ σήμερα η σύγχρονη επιστήμη αρχίζει να φωτίζει γιατί αυτή η φήμη δεν ήταν απλώς συμβολική / SHUTTERSTOCK
Σε προκλινικές μελέτες, το μόριο αυτό βελτίωσε τη μνήμη, αύξησε τον αριθμό των συνάψεων –δηλαδή των συνδέσεων μεταξύ νευρώνων– και μείωσε παθολογικές πρωτεΐνες που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ιδιαίτερα ενθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι το diAcCA φαίνεται να ενεργοποιείται μόνο σε φλεγμονώδεις περιοχές του εγκεφάλου, περιορίζοντας δυνητικές παρενέργειες. Αν και τα δεδομένα προέρχονται ακόμη από μελέτες σε ζώα, το προφίλ ασφάλειας και τα αποτελέσματα ανοίγουν τον δρόμο για μελλοντικές δοκιμές σε ανθρώπους.

Τα οφέλη του δεντρολίβανου, ωστόσο, δεν περιορίζονται στον εγκέφαλο. Παραδοσιακά χρησιμοποιήθηκε για την πέψη, την ανακούφιση από το φούσκωμα και τη μείωση φλεγμονών. Ενώσεις όπως το ροσμαρινικό και το ουρσολικό οξύ έχουν αποδεδειγμένη αντιφλεγμονώδη δράση σε όλο το σώμα. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι το δεντρολίβανο μπορεί να ωφελήσει το δέρμα, καταπραΰνοντας καταστάσεις όπως η ακμή και το έκζεμα, ενώ το καρνοσικό οξύ φαίνεται να προστατεύει από τη φωτογήρανση. Το αιθέριο έλαιό του παρουσιάζει αντιμικροβιακές ιδιότητες, με εφαρμογές που εκτείνονται από τη συντήρηση τροφίμων έως τη φαρμακευτική έρευνα.

Για τους περισσότερους ανθρώπους, το δεντρολίβανο είναι ασφαλές όταν χρησιμοποιείται σε φυσιολογικές ποσότητες στη διατροφή, σε αφεψήματα ή στην αρωματοθεραπεία. Ωστόσο, οι συμπυκνωμένες μορφές και τα εκχυλίσματα απαιτούν προσοχή. Υπερβολική κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει γαστρεντερικές ενοχλήσεις και, σπανιότερα, νευρολογικά συμπτώματα, ιδιαίτερα σε άτομα με προδιάθεση για επιληπτικές κρίσεις. Υπάρχει επίσης θεωρητικός κίνδυνος διέγερσης της μήτρας, γι’ αυτό οι έγκυες καλό είναι να αποφεύγουν υψηλές δόσεις. Τέλος, επειδή το δεντρολίβανο μπορεί να αλληλεπιδράσει με φάρμακα όπως τα αντιπηκτικά, η συμβουλή επαγγελματία υγείας είναι απαραίτητη πριν από τη λήψη συμπληρωμάτων.

Συνολικά, το δεντρολίβανο αναδεικνύεται ως κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό μαγειρικό βότανο. Με αρχαία φήμη και ολοένα ισχυρότερη επιστημονική τεκμηρίωση, αποτελεί ένα παράδειγμα του πώς η παραδοσιακή γνώση και η σύγχρονη έρευνα μπορούν να συναντηθούν. Μέχρι να ξεκαθαριστεί αν ενώσεις όπως το diAcCA θα βρουν θέση σε μελλοντικές θεραπείες, η προσθήκη λίγου δεντρολίβανου στην καθημερινότητα –στο πιάτο, στο τσάι ή στο άρωμα του χώρου– μοιάζει με μια μικρή, ασφαλή παρέμβαση με δυνητικά μεγάλα οφέλη για την υγεία.